Brugge in de middeleeuwen
Vierhonderd jaar lang groeide Brugge van een burcht van de graven van Vlaanderen op een zandrug uit tot een van de grote handelssteden van Noord-Europa. Dit is de geschiedenis van middeleeuws Brugge in het kort, verteld aan de hand van de gebouwen die er stonden. Door veel ervan kun je in Bruges 1562 nog wandelen.
Een burcht aan de Reie
De naam duikt voor het eerst op in de negende eeuw, als Brugis, in een lijst van de Sint-Baafsabdij in Gent. Hij betekent wellicht een brug, of een aanlegplaats. De stad groeide waar een oude weg over de droge zandrug, misschien Romeins, de Reie kruiste. Tegen 892 hielden de graven van Vlaanderen er een burcht tegen de Vikingen: de Burg. De overlevering noemt Boudewijn met de IJzeren Arm de eerste heer.
Rond 950 omringde graaf Arnulf I de Burg met een zandstenen muur van twee meter dik, met vier poorten. Daarbinnen stonden het huis van de graven en hun kerk, Sint-Donaas, een rondkerk naar het voorbeeld van de paltskapel van Aken. In 1127 werd graaf Karel de Goede in die kerk vermoord terwijl hij bad, en Galbert van Brugge schreef dag na dag op wat er volgde. In diezelfde jaren kreeg de stad haar eerste wallen en grachten. De lijn van die eerste omwalling zie je nog in de reien rond het oude centrum, en de Dijver ligt in haar oude bedding.
Het Zwin en de zee
In 1134 opende een stormvloed een getijdengeul naar Brugge, het Zwin, en langs daar bereikten de schepen van de stad de open zee. Vanaf de dertiende eeuw werden goederen in Damme en Sluis overgeladen in binnenschepen en over de reien tot in het hart van de stad gebracht. Die handel bouwde de hallen op de Markt. Na de brand van 1280 werden de lakenhallen en het belfort samen opnieuw opgetrokken. In 1297 sloten een dubbele gracht en een aarden wal een tweede, veel grotere ring rond de stad, de ring die de vesten van Brugge vandaag nog volgen.
Kooplui van alle naties
Vanaf 1285 kwamen kooplui van alle naties samen voor de herberg van de familie Van der Beurse, Ter Beurze; hun naam zou voortleven in het woord beurs. Vanaf 1397 werd de herberg aan de Venetianen verhuurd als hun loge. Rond dat pleintje hielden de buitenlandse kooplui, de naties, hun eigen huizen. De Genuese loge draagt het jaartal 1399 in haar opschrift. De Florentijnen hadden vanaf ongeveer 1420 hun huis op de hoek van de Vlamingstraat. De Engelsen hielden vanaf de late veertiende eeuw hun natiehuis aan de Spiegelrei, en in 1494 kocht de stad twee huizen voor de kooplui van Biskaje. Castiliaanse kooplui vestigden zich eind vijftiende eeuw in de straat die hun naam kreeg, de Spanjaardstraat (de Castiliaanse huizen).
De grootste van allemaal waren de Oosterlingen, de kooplui van de Duitse Hanze. Ze hielden hun natie vanaf ongeveer 1458 in het Oosterlingenhuis en bouwden het vanaf 1478 opnieuw op, met een hoge torenspits. In 1466 trok de bank van de Medici in Hof Bladelin, een huis rond een binnenplaats dat Pieter Bladelin had laten bouwen. Geld, wol, laken, wijn en specerijen gingen door de stad, en aan het Tolhuis bij de Sint-Jansbrug werd de grote tol geheven.
Graven en hertogen
De stad volgde haar heren niet altijd. Voor dageraad op 18 mei 1302 vielen de poorters het Franse garnizoen aan, de Brugse Metten, en in juli versloegen ze de Franse ridders bij Kortrijk. Rond 1395 bouwde Filips de Stoute, hertog van Bourgondië en graaf van Vlaanderen, de residentie van de graven opnieuw op, het Prinsenhof, en het Bourgondische hof kwam naar Brugge. De hertogen voegden er vertrekken, een kapel en galerijen aan toe, klaar voor het huwelijk van 1468. Margaretha van York keek dat jaar naar de steekspelen op de Markt vanuit de vensters van de Craenenburg. Twintig jaar later, in februari 1488, namen de poorters Maximiliaan van Oostenrijk gevangen en hielden hem vast in datzelfde huis.
De Markt en de Burg
Twee pleinen vormden het centrum. De Markt was de marktplaats van de stad, met naar oude traditie een zaterdagmarkt en vis aan de noordkant. Erboven stond het belfort, met de tweede geleding uit 1345–46 en de stenen achtkant uit 1482–1486. De toren bewaarde de privileges en het zegel van de stad in een kist met tien sloten, en zijn wachters hielden de wacht voor brand. Aan de oostkant liet de Waterhalle, gebouwd in 1283–1294 en zowat 95 meter lang, de boten onder haar dak binnenvaren en midden in de stad lossen.
Op de Burg zaten de kerk en het gerecht. Het gotische Stadhuis werd gebouwd in 1376–1421, en Jan van Eyck beschilderde in 1434–35 zes van zijn stenen graven en gravinnen; hij werd in 1441 in Sint-Donaas begraven. Aan de zuidkant stond de Heilig-Bloedkapel van rond 1134–1157, in twee verdiepingen: een lage romaanse kapel met een hogere erboven. Het huis van het Brugse Vrije, het bestuur van het platteland rond Brugge, groeide vanaf 1434 langs het plein, en Het Steen, het oude stenen huis van de graven, diende als stadsgevangenis.
Kerken, kloosters en hospitalen
De parochiekerken groeiden mee met de stad. Sint-Salvator werd in 1127 opnieuw ingewijd en kreeg rond 1275 een gotisch koor. De bakstenen toren van de Onze-Lieve-Vrouwekerk was tegen 1287 begonnen. De parochie Sint-Jakob werd rond 1240 gesticht, en Sint-Walburga werd in 1239 een parochiekerk met een toren. In de straten stonden kapellen: Sint-Kristoffel bij de Markt, de kapel van de vishandelaars, Sint-Amand in de verbreding van haar straat, en de Speelmanskapel van de speellieden, uit 1421.
De bedelorden kwamen in de dertiende en veertiende eeuw: de franciscanen, de Minderbroeders, in 1246, en de augustijnen vanaf 1314 op hun blok aan het water, met hun stenen brug van 1391 die er nog altijd ligt. Het Sint-Janshospitaal verzorgde zieken sinds ongeveer 1150, in ziekenzalen uit 1234, 1268 en 1285–90, met een eigen kerk, brouwerij en kerkhof. Naast de Onze-Lieve-Vrouwekerk bouwden de heren van Gruuthuse hun stadshuis en in 1472 een bidkapel die in de kerk uitkijkt.
Reien en kranen
Het zware werk deden de boten. Platte schuiten zonder mast werden met bomen voortgeduwd over de reien, van de Spiegelrei over de Kraanrei tot aan de Waterhalle op de Markt. Aan het begin van de Kraanrei stond de grote kraan van de stad, er sinds ongeveer 1290 en meermaals vernieuwd: mannen die in de tredmolens liepen, hesen de vaten wijn en bier uit de schepen. Langs de Reie achter de Wollestraat hadden de huizen hun kelders aan het water, en het Wolhuis van de stad had een erf tot aan de rei.
Het dagelijkse leven
De meeste mensen leefden van een ambacht en een markt. Op ’t Zand, een open vlakte buiten de eerste omwalling, werd sinds de dertiende eeuw de Vrijdagmarkt gehouden. De vleeshouwers verkochten hun vlees op banken in twee grote hallen, het Westvleeshuis uit het begin van de veertiende eeuw en het Oostvleeshuis op de Braamberg. De rijke poorters hadden hun eigen loge, de Poortersloge, waar het steekspelgezelschap van de Witte Beer vanaf 1417 samenkwam. Vanaf 1482 werd een gesloten galerij gebouwd voor de handel, Het Pand, en tijdens de jaarmarkten huurden schilders er kramen.
Het trage verval
Het Zwin dat de stad groot had gemaakt, verzandde langzaam, en de schepen gingen elders heen. Na 1530 kwam er geen zeeschip meer tot in Damme, en Sluis was de enige voorhaven die een zeeschip nog kon bereiken. De Hanze besliste rond 1520 haar huis naar Antwerpen te verplaatsen, en in de jaren 1550 was de verhuis rond. De Genuezen verlieten Brugge in 1551. Het Prinsenhof werd sinds 1482 weinig gebruikt. Toch hield de stad haar hallen, haar kerken en haar reien, en in 1559 werd ze een eigen bisdom. Hoe Brugge erbij stond op het einde van die lange eeuw, lees je op de pagina over Brugge in 1562.
De jaartallen van deze pagina staan jaar per jaar op de tijdlijn, en wat sindsdien verdwenen is, op de pagina over verdwenen gebouwen.
Wandel door middeleeuws Brugge
In Bruges 1562 staat de stad er zoals in de zomer van 1562, straat per straat heropgebouwd uit bronnen, en veel van wat deze pagina noemt, staat er nog: de Waterhalle boven haar rei, Sint-Donaas op de Burg, de kraan aan het werk, de hallen onder het belfort. Je wandelt er in 3D door op ooghoogte, gaat de kerken en hallen binnen, en drukt bij een gebouw op I om zijn geschiedenis te lezen. Het is gratis en draait in de browser op een computer met Chrome of Edge, zonder iets te installeren. Je komt binnen met een code die je per mail krijgt, dus de weg erin is de wachtlijst. Leerkrachten lezen op de pagina voor de klas hoe het in een les past, en virtueel Brugge vertelt meer over wandelen door de stad.
Schrijf je in op de wachtlijst
Alle monumenten staan in de lijst van gebouwen, elk met zijn geschiedenis, hoe het er in 1562 bij stond en wat ervan geworden is.
Vragen over middeleeuws Brugge
Hoe oud is Brugge?
De naam Brugis duikt voor het eerst op in de negende eeuw, en tegen 892 hielden de graven van Vlaanderen er een burcht, de Burg. Op de zandrug woonden al lang voordien mensen, en uit de tweede eeuw is een Gallo-Romeinse nederzetting bekend.
Waarom was Brugge in de middeleeuwen zo rijk?
Door de handel. Nadat de stormvloed van 1134 het Zwin had geopend, bereikten de schepen de zee, en kooplui van veel naties, de Hanze, de Italianen, de Engelsen en de Spanjaarden, hielden huizen in de stad. Goederen kwamen over de reien tot aan de Waterhalle en de kraan, midden in de stad.
Waarom ging Brugge achteruit?
Het Zwin verzandde. Na 1530 bereikte geen zeeschip nog Damme, de lading moest in Sluis worden overgeladen, en de handel trok naar Antwerpen, waar de Hanze tegen de jaren 1550 haar huis had.
Welke middeleeuwse gebouwen van Brugge zijn verdwenen?
Bij de grootste: Sint-Donaas, de kathedraal op de Burg, afgebroken in 1799–1800; de Waterhalle op de Markt, gesloopt in 1787–1791; de middeleeuwse kraan; en Het Steen, de gevangenis op de Burg. In Bruges 1562 staan ze er weer.