Brugge in 1562

In de zomer van 1562 was Brugge nog een middeleeuwse stad, maar niet langer de handelsstad van weleer. Ze was net een bisschopsstad geworden, haar zeehandel was naar Antwerpen getrokken, en het stadsbestuur liet een schilder de hele stad tekenen, huis per huis. Deze pagina beschrijft de stad van die zomer, de stad die Bruges 1562 heropbouwt.

Een nieuw bisdom

Op 12 mei 1559 richtte de pauselijke bul Super universas het bisdom Brugge op, en Sint-Donaas, de oude kerk van de graven op de Burg, werd zijn kathedraal. Haar vieringtoren beheerste de Burg, en de kloostergang van de kanunniken lag tegen haar noordkant. Binnen lag Jan van Eyck begraven, en sinds 1540 ook de Spaanse geleerde Juan Luis Vives. De nieuwe bisschop had net ook de proosdij overgenomen en woonde in het huis naast zijn kathedraal.

De handel die naar Antwerpen trok

Het Zwin was verzand. Sinds 1530 kwam er geen zeeschip meer tot in Damme, en Sluis was de enige voorhaven die een zeeschip nog kon bereiken; daar werd de lading overgeladen in lichters voor Damme en Brugge. Toch kwamen er nog meer dan vijftig schepen per jaar het Zwin op. De Hanze had haar kantoor naar Antwerpen verhuisd, zodat het Oosterlingenhuis er nog helemaal stond, maar de meeste kooplui waren weg. De Genuese loge stond leeg sinds 1551, en het huis van de Florentijnen was geen loge meer.

Andere handel hield stand. Sinds Calais in 1558 aan de Fransen was gevallen, zat de Engelse wolstapel in Brugge, en het natiehuis van de Engelsen stond aan de Spiegelrei. De Biskajers hielden hun huis rond een geplaveid binnenplein. De grote tol was van de koning sinds Karel V hem in 1549 kocht, dus het Tolhuis was een kantoor van de koning. In het Munthof, de munt van de stad, sloegen de munters dat jaar de zilveren daalders van koning Filips.

De kaart van Marcus Gerards

In 1561 gaf het stadsbestuur dat in het Stadhuis vergaderde Marcus Gerards de opdracht Brugge te tekenen, en zijn plan dateert van 1562. Het toont de stad straat per straat en huis per huis, binnen haar dubbele gracht met haar negen genummerde poorten. Het bestuur vroeg hem de binnenreien breder en bevaarbaar te tekenen, dus de kaart is een beeld met een bedoeling, geen opmeting. Aan de overkant van de Burg had het Brugse Vrije de winter voordien beslist Pieter Pourbus een kaart van zijn hele gebied te laten schilderen. Meer over het plan en hoe je het leest, staat op de pagina over de kaart van Gerards.

De Burg van Brugge in 1562, met de kathedraal Sint-Donaas en het Stadhuis tegenover elkaar over het plein.
De Burg, met de kathedraal Sint-Donaas.

Een wandeling door de stad

Begin op ’t Zand, een breed onverhard plein waar vee en paarden werden verkocht, met de Smedenrei langs de oostkant. Hogerop in de Steenstraat stond het Westvleeshuis, een vrijstaande dubbele vleeshal van zowat 57 op 20 meter, en het kerkhof rond Sint-Salvator, een parochiekerk van ongeveer 100 meter lang. Op de Markt stonden kramen met vis voor de huizen van de vishandelaars, fruit, groenten, mosselen en potten langs de gevels, gevogelte aan de westkant, en pijnders die op werk wachtten en erom dobbelden.

Boven alles rees het belfort, zowat 103 meter tot de top van zijn houten spits en een beetje overhellend naar het zuidoosten. Precies dat jaar begon het werk om de wijzerplaat naar de achtkant te verhuizen. Om tien uur luidde de stadsklok en riep de amman de geboden af vanop het balkon boven de hallepoort. Aan de oostkant stond de Waterhalle nog boven het water, met boten die eronder door voeren en kleine winkels tegen haar gevel, en de schandpaal van de stad op haar hoek.

De Waterhalle aan de oostkant van de Markt in 1562, met kleine winkels in de bogen langs haar lange gevel.
De Waterhalle, die tot 1787 de oostkant van de Markt afsloot.

Via de Breidelstraat kwam je op de Burg. In het Stadhuis zetelden de schepenen onder het Laatste Oordeel van Jan Provoost uit 1525, tegenover het Oordeel van Cambyses van Gerard David. Ernaast stonden de Civiele Griffie, nog geen dertig jaar oud, en de Heilig-Bloedkapel met haar trappenhuis van 1528–32. Aan de westkant was Het Steen nog altijd de stadsgevangenis. Van de Burg leidde de Blinde-Ezelstraat over het water naar de Braamberg, waar het Oostvleeshuis de hele oostkant van het plein besloeg.

Verder naar het zuiden lagen de Dijver, toen een open kaai zonder bomen, en de Onze-Lieve-Vrouwekerk, met haar bakstenen toren van zowat 71 meter en een spits met vier hoektorentjes. Ernaast werd het Gruuthuse door een kleine huishouding bewaard terwijl de heren in Frankrijk woonden, en aan de overkant stonden de zalen van het Sint-Janshospitaal. Ten noorden van de Markt werkte de kraan nog aan het begin van de Kraanrei, en de stad kocht er elk jaar twee nieuwe touwen voor. Op de brug aan het noordeinde van de Waterhalle hielden vier wisselaars hun kramen.

Wat er toen stond en nu weg is

Veel van het Brugge van 1562 werd later afgebroken. Sint-Donaas werd in 1799 verkocht en was tegen 1800 verdwenen. De Waterhalle werd gesloopt in 1787–1791 en de Kraanrei enkele jaren later gedempt. De kraan werd vervangen in 1580–82, het belfort verloor zijn spits bij een brand in 1741, Het Steen werd in 1785 gesloopt en het Westvleeshuis in 1819. Ook de kerken Sint-Walburga en Sint-Kristoffel, de Minderbroeders en de augustijnen zijn weg. Ze staan op de pagina over verdwenen gebouwen.

Sommige dingen die we vandaag kennen, bestonden in 1562 nog niet: de Proosdij op de Burg (1662–1665), de classicistische gevel van het Brugse Vrije (1722–1727), het Provinciaal Hof op de Markt, en de lijstgevels van veel huizen, die uit de zeventiende tot negentiende eeuw komen. De linden op de Dijver kwamen er rond 1650. Hoe de stad zo geworden was, lees je op de pagina over Brugge in de middeleeuwen en op de tijdlijn.

De Kraanrei in Brugge in 1562, een open rei met de achtergevels van de huizen recht uit het water.
De Kraanrei, gedempt op het einde van de achttiende eeuw.

Wandel door Brugge zoals in 1562

Bruges 1562 bouwt deze stad straat per straat op uit bronnen, met de verdwenen gebouwen teruggezet en de latere weggelaten. Je wandelt er in 3D door op ooghoogte, van de Markt naar de Burg en langs de reien, gaat de kathedraal, de hallen en de herbergen binnen, beklimt het belfort, en drukt bij een gebouw op I om zijn geschiedenis te lezen, hoe het er in 1562 bij stond en wat ervan geworden is. Nu open is het hart van de stad binnen de eerste omwalling; aan de rest wordt gebouwd. Het is gratis en draait in de browser op een computer met Chrome of Edge, zonder iets te installeren. Je komt binnen met een code die je per mail krijgt, dus de weg erin is de wachtlijst.

Schrijf je in op de wachtlijst

Elk monument staat in de lijst van gebouwen. Hoe de stad heropgebouwd wordt en uit welke bronnen, lees je op de pagina over de reconstructie; voor de klas is er de pagina voor leerkrachten, en over wandelen door de stad virtueel Brugge.

Vragen over Brugge in 1562

Hoe zag Brugge eruit in de 16de eeuw?

Nog grotendeels middeleeuws: het belfort met zijn houten spits, de Waterhalle boven haar rei op de Markt, Sint-Donaas op de Burg als nieuwe kathedraal, en kerken, hallen en kloosters die vandaag verdwenen zijn. De zeehandel was naar Antwerpen getrokken, maar de Engelse wolstapel en enkele naties bleven.

Waarom 1562?

In 1562 werkte Marcus Gerards zijn plan van Brugge af, in 1561 besteld door het stadsbestuur. Het toont de hele stad huis per huis, dus de stad van dat jaar is uitzonderlijk goed gedocumenteerd.

Wanneer werd Brugge een bisdom?

De pauselijke bul Super universas van 12 mei 1559 richtte het bisdom Brugge op, met Sint-Donaas op de Burg als kathedraal. Sint-Donaas werd afgebroken in 1799–1800, en Sint-Salvator is sinds 1834 de kathedraal.

Kun je Brugge zien zoals het was in 1562?

Ja, in Bruges 1562, dat de stad in 3D heropbouwt uit bronnen. Het is gratis, draait in de browser op een computer met Chrome of Edge, en je komt binnen met een code via de wachtlijst.